Tevbe Mescidi, Tebük

Tarihçe

Hicrî 9. yılda Peygamberimiz ﷺ Tebük Seferi’ne çıktı. Tebük’te kalışı iki Sahih’te de geçer. Sahih-i Buhârî’de (no. 4418) Kâ‘b b. Mâlik, Peygamberimiz’in ﷺ « Tebük’te insanların arasında otururken » şöyle sorduğunu anlatır: « Kâ‘b ne yaptı? » (فَقَالَ وَهْوَ جَالِسٌ فِي الْقَوْمِ بِتَبُوكَ: مَا فَعَلَ كَعْبٌ). Sahih-i Müslim’de (no. 706) Muâz b. Cebel, Peygamberimiz’in ﷺ bu sefer sırasında namazları cem ettiğini rivayet eder.

Siyere göre (İbn İshak’ın tarihî anlatımı; İbn Hişâm ve İbn Kesîr de aktarır), Peygamberimiz ﷺ Tebük’te « on küsur gece » (بضع عشرة ليلة) kaldı, sonra Medine’ye döndü. İbn Hişâm, Peygamberimiz’in ﷺ Medine ile Tebük arasında namaz kıldığı yerlerin listesini de verir. Liste « Tebük’te bir mescit » (مسجد بتبوك) ile başlar.

Yerel gelenek bu namazın yerini bugünkü mescidin bulunduğu yer olarak gösterir. Araştırmacı Tuneydib el-Fâidî’nin aktardığı İbn Zebâle, « ona Tevbe Mescidi dendiğini ve Peygamberimiz’in ﷺ orada namaz kıldığını » yazar. Tarihçi Matarî onu Ömer b. Abdülazîz’in yaptırdığı mescitler arasında sayar.

« Tevbe » adının kesin bir kaynağı yoktur. Bazı araştırmacılar onu Tevbe sûresine bağlar. Bu sûre, Tebük Seferi’nden ve geride kalan üç sahâbînin kabul edilen tevbesinden söz eder (sûre 9, âyet 117 ve 118). Tebüklülerin çoğu ona kısaca « Resûlullah Mescidi » der.

Bina birkaç kez yenilendi. Tebük eski eserler bürosu müdürü, Osmanlı döneminde yapılan ama tarihi belli olmayan bir yeniden inşadan söz eder. Hicrî 1393’te Kral Faysal b. Abdülazîz Tebük’ü ziyaret etti ve mescidin yeniden yapılmasını emretti. Mart 2022’de Miras Komisyonu mescidi ulusal mimari miras siciline « مسجد التوبة (مسجد الرسول) » adıyla kaydetti.

Kesin olan ve olmayan

• Kesin: Tebük Seferi Hicrî 9. yılda yapıldı ve Peygamberimiz ﷺ Tebük’te kaldı (Buhârî 4418, Müslim 706).
• Kesin: Kral Faysal’ın Hicrî 1393’te emrettiği yeniden inşa (SPA’ya dayanan Suudi basını).
• Kesin: Mart 2022’de ulusal mimari miras siciline kayıt.
• Gelenek: Peygamberimiz’in ﷺ tam bu yerde namaz kıldığı söylenir (İbn Zebâle, yerel gelenek). Yeri belirleyen sahih bir hadis yoktur.
• Gelenek: Ömer b. Abdülazîz’in yaptırdığı bir bina (Matarî). Visit Saudi ve SPA’nın verdiği Hicrî 98 tarihi, bu inşayı onun Medine valiliği dönemine yerleştiren başka rivayetlerle uyuşmaz.
• Belirsiz: Mecdüddîn (Fîrûzâbâdî), taş kemerli bir bina gördüğünü söyler ve bu binanın Peygamberimiz’e ﷺ nispet edilmesinin doğru olmadığını belirtir.
• Belirsiz: Osmanlı dönemindeki yeniden inşanın tarihi. İkincil sitelerde Hicrî 1062 tarihi dolaşır, ancak doğrulanmış bir kaynağı yoktur.
• Belirsiz: « Tevbe » adının kökeni.
• Not: Hicrî 1413 tarihi mescide değil, Tebük Kalesi’nin restorasyonuna aittir.

Zayıf veya tartışmalı rivayetler

• « Tebük’te yirmi gün. » Câbir b. Abdullah şöyle rivayet eder: « أَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِتَبُوكَ عِشْرِينَ يَوْمًا يَقْصُرُ الصَّلَاةَ » (« Resûlullah ﷺ Tebük’te yirmi gün kaldı ve namazı kısaltarak kıldı »), Ebû Dâvûd no. 1235. Derece: tartışmalı. Ebû Dâvûd bizzat şunu belirtir: « غير معمر لا يسنده » (onu muttasıl bir senetle yalnızca Ma‘mer rivayet eder; diğerleri mürsel olarak rivayet eder). Elbânî onu sahih kabul eder (Sahîhu Ebî Dâvûd); başkaları ise zayıf sayar. Siyer tarihçileri « on küsur gece » (بضع عشرة ليلة) der.

Kaynaklar

• Sahih-i Buhârî 4418 (Kâ‘b b. Mâlik’in anlatımı): https://sunnah.com/bukhari:4418


• Sahih-i Müslim 706 (Muâz, Tebük’te namazların cem edilmesi): https://sunnah.com/muslim:706a


• İbn Kesîr, el-Bidâye ve’n-Nihâye, Tebük Seferi bölümü (İbn İshak’tan aktarır, « بضع عشرة ليلة »): https://ar.wikisource.org/wiki/البداية_والنهاية/الجزء_الخامس/ذكر_غزوة_تبوك_في_رجب_9_هجرية


• Al-Jazirah, T. el-Fâidî, « المعالم التاريخية لغزوة تبوك: مصليات الرسول » (İbn Hişâm, İbn Zebâle, Matarî ve Mecdüddîn’den aktarır): https://www.al-jazirah.com/2026/20260511/ld1.htm


• Al-Watan, « مسجد التوبة.. شواهد المكان على أحداث الزمان » (27 Temmuz 2012): https://www.alwatan.com.sa/article/146190


• Al-Madina, « مسجد التوبة.. من مساجد رسول الله » (10 Haziran 2016): https://www.al-madina.com/article/453659


• Al-Eqtisadiah, SPA’ya dayanarak (15 Mayıs 2020): https://www.aleqt.com/2020/05/15/article_1828031.html


• Sabq, Miras Komisyonu’nun 37 yeri sicile kaydetmesi (7 Mart 2022): https://sabq.org/article/G6DyEiC


• Visit Saudi (ek kaynak): https://visitsaudi.com/en/tabuk/attractions/masjid-altawbah-in-tabuk