Ravân seyir terası ve Ravân köyü

Tarihçe

Mekân. RCU, Hayber ziyaretlerini 24 Kasım 2022’de başlattı. Ravân’da Hayber medeniyetlerini tanıtan bir karşılama merkezi, bir seyir terası, bir restoran ve rehberli turların başlangıç noktası bulunur. 2022’de burada 1.450 dronla bir gösteri yapıldı. Lav arazisi üzerinde Khaybar Volcano Camp adlı bir kamp Aralık 2022’de açıldı. Ayrı bir Hayber müzesi yoktur; karşılama merkezi bu işi görür. Ziyaretler mevsiminde, Kasım’dan Mart’a kadar yapılır. Saudipedia, Ravân bölgesinde Bezzâ adlı bir kaleden de söz eder.

Vaha. Hayber, 2022 nüfus sayımına göre 45.532 nüfuslu bir ilçenin merkezidir. Vaha, lav arazisinin kenarında, aralarında Gars vadisinin de bulunduğu birkaç vadinin birleştiği yerde oluşmuştur. Lav, bir yer altı su tabakasını tutar; Suudi basınına göre bu su 300’den fazla pınarı besliyordu. Saudipedia bunlardan birkaçını sayar: Lüceyce, Bereke, Ayn Ali, Hamme, Buheyr. Vahadaki dere, bölgeye özgü bir balık türüne ev sahipliği yapar. İşaretli Ayn el-Cemme yolu ve Hîsat ed-Debl yolu Ravân’dan başlar.

Vahaya bakış. Ebû Mûsâ anlatır: Hayber’e giderken insanlar bir vadinin üstüne vardılar ve yüksek sesle tekbir getirdiler. Peygamberimiz ﷺ şöyle buyurdu:
« ارْبَعُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ، إِنَّكُمْ لَا تَدْعُونَ أَصَمَّ وَلَا غَائِبًا، إِنَّكُمْ تَدْعُونَ سَمِيعًا قَرِيبًا وَهُوَ مَعَكُمْ »
« Kendinize karşı yumuşak olun. Siz ne sağır birine ne de uzakta olan birine dua ediyorsunuz. Siz her şeyi işiten, yakın olana dua ediyorsunuz ve O sizinle beraberdir. » (Buhârî 4205)
Sonra ona « لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللهِ » sözünü öğretti ve bunu cennet hazinelerinden bir hazine olarak nitelendirdi (Buhârî 4205).

Hurmalıklar. Fetihten sonra halk, ürünün yarısı karşılığında hurma ağaçlarını işlemek için kaldı (Buhârî 2338, 4248). İbn İshak, Abdullah b. Revâha’nın ürünü tahmin etmeye geldiğini nakleder. Ürünü ikiye ayırır, hangi payı alacaklarını onlara bırakırdı. Onlar da « Gökler ve yer bununla ayakta durur » derlerdi.

Bir pınar ve bir dava. Fetihten sonra Abdullah b. Sehl, Hayber’in hurmalıklarında öldürüldü. Yakınları Peygamberimiz’e ﷺ geldi. En genç olan önce konuştu; Peygamberimiz ﷺ ona « كَبِّرِ الْكُبْرَ » (« Büyüğü konuştur ») dedi. Cinayeti gören kimse yoktu. Diyeti Peygamberimiz ﷺ bizzat ödedi (Buhârî 6142). Kasâme usulü bu hadise dayanır. İbn İshak, cesedin bir pınarda bulunduğunu söyler; bu pınarın yeri belirlenmemiştir.

Sıtma. Eski coğrafyacılar Hayber’i sıtmalı bir yer olarak tarif eder; Yâkût, Natât pınarının sağlıksız olduğunu söyler. Vâkıdî, sahâbîlerin ham hurma yedikten sonra hastalanıp ateşlendiklerini nakleder. 20. yüzyılda bile vaha sıtmasıyla bilinirdi; modern sağlık çalışmaları buna son verdi.

Surlar. Khaybar Longue Durée projesi (CNRS, RCU, AFALULA) 2020-2023’te vahanın yaklaşık 14,5 km uzunluğunda, 180 burçlu bir taş surla çevrili olduğunu ortaya koydu. Bunun 5,9 km’si ve 74 burcu günümüze ulaşmıştır. Sur yaklaşık MÖ 2250 ile 1950 yılları arasına aittir. Bazı parçaları vahanın kenarında görülür; ziyarete hazırlanmamıştır.

Kesin olan ve olmayan

• Kesin: Hayber yolunda söylenen « ارْبَعُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ » sözü (Buhârî 4205); ortakçılık (Buhârî 2338, 4248); Abdullah b. Sehl’in öldürülmesi ve diyetin Peygamberimiz ﷺ tarafından ödenmesi (Buhârî 6142).
• Tarihçilerin anlatımı: İbn Revâha’nın ürünü tahmin etmesi (İbn İshak); sahâbîlerin ateşlenmesi (Vâkıdî). İbn İshak, Peygamberimiz’in ﷺ Hayber’i görünce yaptığı bir duayı da nakleder; senedinde adı verilmeyen bir kişi vardır ve bazı âlimler onu zayıf sayar.
• Gelenek: « Ayn Ali » adı. Bu modern bir addır: hiçbir eski kaynak Hayber’deki bir pınarı Hz. Ali b. Ebî Tâlib ile ilişkilendirmez. Bezzâ Kalesi siyerde geçmez.
• Belirsiz: Abdullah b. Sehl’in bulunduğu pınar.

Zayıf veya tartışmalı rivayetler

• Hayber’i görünce yapılan dua. İbn İshak, Peygamberimiz’in ﷺ Hayber’in üstüne vardığında arkadaşlarına durmalarını söylediğini, sonra şöyle dua ettiğini nakleder: « اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَوَاتِ وَمَا أَظْلَلْنَ، وَرَبَّ الْأَرَضِينَ وَمَا أَقْلَلْنَ، وَرَبَّ الشَّيَاطِينِ وَمَا أَضْلَلْنَ، وَرَبَّ الرِّيَاحِ وَمَا أَذْرَيْنَ، فَإِنَّا نَسْأَلُكَ خَيْرَ هَذِهِ الْقَرْيَةِ وَخَيْرَ أَهْلِهَا وَخَيْرَ مَا فِيهَا، وَنَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّهَا وَشَرِّ أَهْلِهَا وَشَرِّ مَا فِيهَا، أَقْدِمُوا بِسْمِ اللهِ » (« Allah’ım! Göklerin ve gölgeledikleri şeylerin Rabbi, yerlerin ve taşıdıkları şeylerin Rabbi, şeytanların ve saptırdıklarının Rabbi, rüzgârların ve savurduklarının Rabbi! Senden bu beldenin hayrını, halkının hayrını ve içindekilerin hayrını isteriz. Onun şerrinden, halkının şerrinden ve içindekilerin şerrinden Sana sığınırız. Allah’ın adıyla ilerleyin »). Her beldeye girerken bu duayı okuduğunu da ekler. Derece: tartışmalı. Senette adı verilmeyen bir kişi vardır (« حدثني من لا أتهم »); bazı çağdaş uzmanlar onu başka yollarıyla hasen (hasen li-gayrihî), bazıları ise zayıf sayar. Bu yüzden İbn İshak’ın naklettiği bir dua olarak sunulur.

Kaynaklar

1. Buhârî 2338, 4205, 4248, 6142 (sunnah.com).
2. İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, c. 2, s. 337, 353-355.
3. Vâkıdî, el-Megâzî, c. 2, s. 645-646.
4. Yâkût el-Hamevî, Mu‘cemü’l-büldân, c. 2, s. 409; c. 5, s. 290.
5. Saudipedia, « محافظة خيبر ».
6. Okaz, 26 Kasım 2022; SPA, Kasım 2022; Arab News, Aralık 2022 (Khaybar Volcano Camp).
7. Asharq al-Awsat (İngilizce), 11 Kasım 2020; Hegra Conservation, 1 Mart 2024.
8. Charloux G. ve diğerleri, « The ramparts of Khaybar », Journal of Archaeological Science: Reports, doi 10.1016/j.jasrep.2023.104355.