Mâbiyât, Kurh İslami yerleşimi

Tarihçe

Mâbiyât’a Kurh da denir (Saudipedia). Üç girişli bir surla çevrili ve bir kalenin hâkim olduğu bir İslam şehriydi. Yaklaşık 640.000 m²’lik bir alanı kaplar.

Saudipedia’ya göre şehir hicrî 2. yüzyıldan 6. yüzyıla kadar iskân edildi. Suriye hac yolu üzerinde bir ticaret durağı ve Vâdi’l-Kurâ bölgesinin merkeziydi.

Coğrafyacı Makdisî, 985 civarında Kurh’u anlatır. Onu Hicaz şehirleri arasında Mekke’nin hemen ardından sayar (World History Encyclopedia’nın aktarımıyla). Bulunan eşyaların çoğu 10. ve 11. yüzyıllara aittir. Şehir 1200 civarında terk edildi. Halkı o zaman, bugün Ula’nın eski şehri olan yere yerleşti.

Kazılarda evler, seramik, cam, metal, ağırlıklar ve sikkeler ortaya çıkarıldı (Saudipedia). Kral Suud Üniversitesi burada birkaç sezondur kazı yapmaktadır; Hicrî 1430 (2009) sezonu raporu miras kurumu tarafından yayımlanmıştır.

Peygamberimiz ﷺ Vâdi’l-Kurâ’da

Hicrî 7. yılda, Hayber’den sonra Ebû Hüreyre şöyle anlatır: « ثُمَّ انْصَرَفْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى وَادِي الْقُرَى » (Buhârî 4234). Anlamı: « Sonra Resûlullah ﷺ ile birlikte Vâdi’l-Kurâ’ya doğru döndük. »

Tebük Seferi sırasında Ebû Humeyd es-Sâidî şöyle anlatır: « غَزَوْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَزْوَةَ تَبُوكَ فَلَمَّا جَاءَ وَادِيَ الْقُرَى إِذَا امْرَأَةٌ فِي حَدِيقَةٍ لَهَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِهِ ‏"‏ اخْرُصُوا ‏"‏ » (Buhârî 1481). Anlamı: « Peygamber ﷺ ile birlikte Tebük Gazvesi’ne çıktık. Vâdi’l-Kurâ’ya geldiğinde bahçesinde bir kadın vardı. Peygamber ﷺ ashabına: "(Ürününü) tahmin edin" buyurdu. »

Bu hadisler vadiden söz eder. Kurh’un adını vermez ve bu belirli alanı göstermez.

Kesin olan ve olmayan

• Kesin: Kurh (Mâbiyât), Suriye hac yolu üzerinde, hicrî 2. yüzyıldan 6. yüzyıla kadar iskân edilmiş, surlu bir İslam şehridir (Saudipedia).
• Kesin: Peygamberimiz ﷺ Hayber’den sonra ve Tebük Seferi sırasında Vâdi’l-Kurâ’dan geçti (Buhârî 4234, 1481).
• Tarihçilerin anlatımı: Saudipedia, Kurh’un eski kaynaklarda « Rahbe » diye anılan şehir olabileceğini söyler.
• Belirsiz: Peygamberimiz’in ﷺ Kurh’taki bir mescitte namaz kıldığı. Doğrulanabilir senedi olan hiçbir metin bulunamadı. Bu yüzden bu rivayet burada aktarılmamıştır.

Kaynaklar

1. Saudipedia, « قرية المابيات الأثرية ». https://saudipedia.com/قرية-المابيات-الأثرية
2. World History Encyclopedia (destekleyici), Fiona Richards, 2025. https://www.worldhistory.org/article/2850/dadan-tayma-khaybar-qurh--old-town-alula/
3. Sahih-i Buhârî 1481 ve 4234. https://cdn.jsdelivr.net/gh/fawazahmed0/hadith-api@1/editions/ara-bukhari/1481.json ; https://sunnah.com/bukhari:1481 ; https://sunnah.com/bukhari:4234
4. Kral Suud Üniversitesi, Kurh (Mâbiyât) kazı raporu, Hicrî 1430 / 2009 sezonu. https://faculty.ksu.edu.sa/en/falrashedy/publication/401660